جایگاه و ویژگی های زمین شناسی لرستان

 جایگاه و ویژگی های زمین شناسی لرستان

جایگاه و ویژگی های زمین شناسی از نگاه جغرافیایی و همچنین از نظر زمین*شناسی ساختمانی و زونهای ساختاری به استثناء حاشیه خاوری، بخش عمده استان در ارتفاعات زاگرس قرار دارد که به لحاظ داشتن ذخایر نفتی از دیرباز مورد مطالعه زمین شناسان نفتی چند ملیتی قرار داشته است به همین لحاظ در حال حاضر اطلاعات جامعی از زمین*شناسی و ذخایر نفتی استان در بایگانی مرکز اطلاعات شرکت ملی نفت ایران وجود دارد.
در چارچوب پهنه*های ساختاری ایران، استان لرستان جایگاه بسیار ویژه*ای دارد بدین معنا که حاشیه شمال خاوری استان بخشی از پهنه دگرگونه سنندج ـ سیرجان است که نواحی واقع در شمال بروجرد تا جنوب شهرستان دورود را دربر دارد. بخش باقیمانده استان گستره*های مربوط به ارتفاعات زاگرس است.
این دو پیکره مورفولوژی یکسان ندارند. ناحیه دگرگونه سنندج ـ سیرجان بیشتر سیمای تپه ماهوری دارد ولی گاهی رخنمون های نفوذی جای گرفته بدرون سنگها موجب مورفولوژی خشن و ناهموار میگردد. پیکره جنوب باختری استان ( کوههای زاگرس) یک کمربند کوهستانی چین خوردهاست که بیشترین ارتفاعات را درخود دارد. اشترانکوه (4050 متر) کوه گرین (3388 متر) ، کوه میش پرود (3378 متر) از جمله مهمترین و بلندترین چکادهای استان هستند. مرز بین این دو واحد، دشت نهاوند ـ سیلاقور است که از نهاوند تا بروجرد و دورود گسترش دارند.
تفاوت ساختار و دگرگونی پدیده*های ماگماتیسم متامورفیسم سبب میگردد که در یک راستای خاوری ـ باختری بتوان استان لرستان به دو پهنه با ویژگیهای متفاوت تقسیم کرد.
الف : پهنه سنندج ـ سیرجان
در گستره*های واقع در خاور استان لرستان خاصه های ژئومورفولوژیک و پدیده*های ترمیک و دینامیک شباهت کامل با پهنه دگرگونی سنندج ـ سیرجان دارد. در نواحی مورد نظر که از شمال بروجرد تا جنوب دورود را دربردارند فیزیوگرافی تپه ماهوری و روند شمال باختری ـ جنوب خاوری حاکم است. منطقه مورد سخن بخشی از ناآرامترین به عبارت دیگر پویاترین پهنه*های زمینساختی ایران است زیرا که پدیده*های دگرگونی ماگماتیسم و زمینساخت مکرر ومنطبق بر فازهای تکتونیکی جهانی برآن حاکم است.
در بخش سنندج ـ سیرجان استان لرستان بیشتر سنگها ، دگرگونه*اند که بخش*های اواری و ریزدانه آنها سیمای تپه ماهوری و براق و سنگهای کربناتی (دگرگونه و یا نادگرگونه ) آن اغلب ستیغ ساز و پرتگاهی هستند.
واحدهای سنگ چینه*ای خاور استان پیوند نزدیکی با رویدادهای تکتونیکی دارند و لذا بررسی آنها در چارچوب واحدهای تکتونواستراتیگرافیک میتواند ساده*تنر و گویاتر باشد.
توالیهای پلاتفرمی پالئوزوئیک تریاس میانی شامل سنگ آهک و سنگ آهکهای مرمری شده به رنگ خاکستری است که بویژه در شمال بروجرد برونزد دارند و تغییرات سنی آنها از پرمین تا تریاس میانی است.
رسوبهای انباشته شده در پیش بوم های تریاس بالا ـ ژوراسیک میانی ( سازند شمشک) بخش بزرگی از شمال خاوری لرستان را می*پوشانند که بطور عمده از نوع شیلهای دگرگونه حاوی لایه*هایی از سنگ اهک فسیلدار است که کلیواژهای رسلیتی و شیستوارگی شاخص دارند.
در هورنفلسهای همجوار با توده*های نفوذی، رگه*ها و یاعدسیهایی از کوارتز افزوده شده که گاه ارزش اقتصادی دارند. توده*های نفوذی جای گرفته به درون شیلها و سنگ ماسه*های ژوراسیک بیشتر از نوع گرانیت، گرانودیوریت و دیوریت هستند که ممکن است با گرانیت الوند هم ریشه باشند و لذا سن کرتاسه بالا دارند.
سنگهای جوانتر از تریاس بالا ـ ژوراسیک میانی این بخش محدود به ردیف*های کنگلومرایی پلیوسن ـ کواترنر است که به صورت انباشته*های بعد از کوهزایی و به هنگام برپایی کوههای زاگرش شکل گرفته*اند.
از نگاه تکتونیکی نشانه*هایی از رویداد کوهزایی سیمرین پیشین به ویژه سیمرین میانی در ناحیه مشهود است که در دگرشکلی آن نقش موثر داشته*اند.
شناسایی دگر شکلی*ها ایجاد شده در واحدهای زمین*شناسی و ارزیابی عوامل موثر در این دگرشکلی*ها بویژه آن دسته از عواملی که امروزه نیز فعال*اند نشان میدهد که بخش خاوری استان لرستان از جمله نواحی لرزه*خیز است. گسله*های اصلی و لرزه*زای نهاوند، کارون، دورود، گیل*آباد که در شکل گیری دشت سیلاخور و جالانجولان نقش داشته*اند تاکنون موجب زمینلرزه*های مکرر و ویرانگر شده*اند تکانهای زمین در امتداد آنها، همچنان بسیار محتمل است.
ب : پهنه زاگرس
تمام گستره*های واقع در باختر دشت چالایخولان ـ سیلاخور تا مرز باختری استان لرستان به واحد ساختاری ـ رسوبی زاگرس تعلق دارند که به لحاظ ثقانهای ساختاری خود به دو زیر پهنه “زاگرس مرتفع” و “زاگرس چین خورده” قابل تقسیم است.

ـ زیر زون زاگرس مرتفع
نواحی واقع در باختر محور دورود ـ بروجر تا خاور شهرستان خرم آباد “زاگرس مرتفع” و یا “زاگرس رورانده” نام دارد که بوسیله زون راندگی اصلی به ویژه گسلهای وابسته (گسل دورود) از نواحی خاوری استان (سنندج ـ سیرجان) جدا است ولی گذر آن به زاگرس چین خورده تقریباً تدریجی است.
در زاگرس مرتفع واحدهای سنگ چینه*ای روند عمومی شمال باختری ـ جنوب خاوری دارند ولی عموماً به لحاظ عملکرد تنش*های ساختاری، دگرشکلی آنها پیچیده است که با روند عمومی زاگرس همسو نیست.
ردیفهای بلاتفرمی ـ تبخیری پرکامبرین پسین ـ تریاس میانی فقط در گوشه جنوب خاوری استان ( شمال زردکوه) رخنمون دارند. توالیهای کربناته ژوراسیک ـ کرتاسه فراوانتری واحدهای سنگ چینه*ای هستند که بویژه در کوه میش پرور و کوه گرین رخنمون دارند. در این نواحی افزون بر ردیف های دولومیتی سازند نیریز (ژوراسیک پایین)، کربناتهای سازند سورمه (ژوراسیک میانی ـ بالایی) و سنگ آهکهای ضخیم یاله تا توده*ای خرد شده کرتاسه از متشکلین ارتفاعات هستند . سنگهای کرتاسه پایینی ، به سن نئوکومین ـ سنومانین قابل قیاس با سازندهای فهلیان ، داریان و سروک هستند . سنگهای کرتاه ساپانی ( کامپانین ـ مایستریشتین) شباهت رخساره*ای نزدیک با سازندمارنی گورپی و سازند فلیشی امیران دارند.
در زاگرس مرتفع الگوی ساختاری حاکم نتیجه عملکرد گسله*های سراسری، گسله*های راندگی، راندگیهای بریده است که حاصل آن راندگی ورقه*هایی از سنگها به حجم*های زیاد از شمال خاور به سمت جنوب باختر است. بررسی محلی راندگی*ها نشانگر انواع کوچک زاویه است . سطح راندگیها مساوی نیست بنابراین وضع فضایی آنها در همه جا یکسان نمیباشد ولی میلونیتی شدن سنگها هم در فرادیواره وهم در فرودیواره عمومیت دارد. پیشرفت راندگی به حدی است که به تقریب تمامی منطقهاز ورقه*های روارانده تشکیل شده است که بعضی از آنها کوچک و منفرد و برخی دیگر بزرگ و احتمالاً اجزائی از یک مجموعه دوبلکس هستند.
زیرزون زاگرس چین خورده
از خاور شهرستان خرم آباد تا مرز باختری استان لرستان به عنوان بخشی از کوههای زاگرس چین خورده ساختارها از انواع تاقدیس*ها و ناودیس*ها ممتد و منظم*اند که با پهنه گسلیده و رانده شده شمال خاوری زاگرس ( زاگرس مرتفع ) تضاد کامل دارند.
فیزیوگرافی این بخش عموماً کوهساز با ستغ*ها بلند و دره*های عمیق است که گاهی دسترسی به بعضی از آنها بسیار دشوار است . سیمای ناهمواریهای کوهساز هماهنگی کامل با ساختمانیهای زمین*شناسی دارند به همین رو برچنگی*ها به صورت کمانهای خمیده و ممتد*اند که در راستای شمال باختری ـ جنوب خاور دارند. افزون بر اشکال کوهساز واحدهای تپه ماهوری یکی دیگر از ریخت*های حاکم بر ناحیه است که بطور عموم حاصل سازند شیلی ـ مارنی گورپی فلیش های سازند امیران ، ترادف های گچی سازند گچساران و بالاخره نهشته*های کنگلومرایی سازند بختیاری است.
در بخش زاگرس چین خورده استان لرستان توالی پلاتفرمی کامبرین ـ تریاس میانی برونزد ندارد. از توالی کنتینتال شلف تریاس ـ کرتاسه با رخساره خاص اقیانونس تتیس جوان تنها ترادف های کرتاسه بالایی بعضی سازندهای سروک ، ایلام ، گورپی چهره*های کوهساز هستند.
نهشته*های پسرونده همزمان با کوهزایی آلپی که ممکن است از نوع درایی و یا غیر دریایی باشند به ویژه در جنوب باختری خرم اباد گستره*های وسیعی را زیرپوشش دارند . تمام سنگهای ترشیاری این بخش را میتوان به دو گروه ترشیاری پایینی ( پالئوسن ـ میوسن پایینی) و ترشیاری بالایی (میوسن پائینی ـ پلیوسن) تقسیم کرد.
سنگهای ترشیاری پایینی نهشته*های کربناتی پایانی ( سازند آهکی تله زنگ) و یا انباشته*های اواری ( سازند کشکان) هستند ولی در پاره ای از نواحی مارنهای ژرف سازند پابده فراوان است.
سنگهای ترشیاری بالایی با چرخه رسوبی سازند اسماری و به سن اولیگوسن ـ میوسن ، آغاز می*شود که ردیف*های کربناتی کوهساز حاوی انباشته*های نفتی است. چرخه رسوبی آسماری، پس از یک وقفه رسوبی با چرخه رسوبی دیگری پوشیده میشود که یک سیکل رسوبی پسرونده بنام کوه فارس بوده و سازند تبخیری گچساران کمی سازند مارنی میشان و بالاخره ترادفهای سرخرنگ سازنداواری آغاجاری از متشکلین اصلی آن هستند.
بخش های فروافتاده باختر خرم آباد با سازند کنگلومرایی بختیاری پوشیده شده که شامل تناوبی از کنگلومرای توده*ای مقاوم و عدسیهایی از سنگ ماسه است.
در بخش زاگرس چین خورده استان لرستان ( باختر خرم آباد تا مرز باختری استان) اشکال ساختاری به صورت تاقدیس*ها و ناودیس*هایی است که صفحات محوری آنها در راستای شمال باختری ـ جنوب خاوری و تا اندازه*ای مارپیچ است.
تاقدیس*ها بطور معمول هسته*ای از سنگ آهکهای سازند سروک (کرتاسه) به ویژه سازند ایلام دارند که در دو طرف (بال تاقدیس*ها) به سازندهای جوانتر میرسد.
در هسته تاقدیس*ها شیب لایه*ها بسیار کم و گاهی نزدیک به افقی است ولی با دور شدن از محور شیب لایه*ها افزایش مییابد. به گونه ای که گاهی لایه*ها شیب های تند دارند و حتی در پهلوی جنوب باختری گاه افزایش شیب به حد برگشتگی می*رسد لازم به گفتن است که لاگوی تکتونیکی حاکم منحصر به چین خوردگی نیست گاهی تنش های فشارشی به صورت شکستگی نمود دارند. ویژگیهای لرزه*خیزی زاگرس همچنان در استان لرستان حاکم است به همین دلیل تکانهای ضعیف زمین زیاد است. ضعف توان لرزه خیزی میتواند حاصل تعدیل تنشها توسط واحدهای سنگ چینه*ای شکل پذیر باشد. گفتنی است که تجدید فعالیت در شکل گیری و یاتغییر شکل سنگهای پی عامل اصلی زمینلرزه های استان است ولی باید اذعان داشت که رابطه بین زمینلرزه و زمینساخت استان تا اندازه ای پیچیده است.

مطلب مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *